Arkeoloji ve Fotoğraf

4

Arkeoloji ve Fotoğraf

Arkeoloji (kazı bilimi), kazı vb. yöntemlerle ortaya çıkarılan tarihî eserleri kültürel, sanatsal ve tarihsel yönden inceleyen bir bilimdir. Arkeoloji sözcüğü, Yunanca, “arkheos” (eski) ve “logos” (bilim) kelimelerinin birleştirilmesiyle türetilmiş bir kelimedir ve “eskinin bilimi” anlamını taşır. Türkçe’de ise bu bilim, tarihî eserlerin bulunma yöntemine atıfta bulanarak “kazı bilimi” adını almıştır.

1hasan-yelkenArkeoloji, tarihsel süreçte fotoğrafla birlikte Rönesans döneminden itibaren Avrupa’da gelişerek günümüze gelmiştir. Rönesans ile birlikte insanlar her şeyi sorgulamaya başlamışlar, yeni buluşlar, keşifler birbirini izlemiş, geçmiş uygarlıkların farkına varılmış, jeoloji bilimindeki buluşlar sonucu dünyamızdaki yaşamın sanılandan çok daha eski olduğu ortaya çıkarılmıştır. Geçmiş dönemlerde kazı bilimi bulunan eserleri korumak, müzelerde sergilemek ile sınırlı idi. Günümüzde kazı bilimi birçok bilim dalından yararlanarak ilgili kayıtların analizi, kayıtların sistematik şekilde tutulması ve bu kayıtların kültürel miras olarak tüm insanların paylaşımına açılmasıdır. İşte bu kayıtların tutulmasında ki en önemli belgeleme aracı fotoğraftır. Fotoğrafın en iyi belgeleme aracı olduğu, fotoğrafın bulunuşuyla farkına varılmıştı. İlk dönemlerde çekilen fotoğraflar matbaa teknolojisindeki yetersizlikten dolayı yayın amaçlı kullanılamıyordu. Yarım ton tekniğinin bulunuşu ile artık fotoğrafın yapısı bozulmadan basılabiliyordu. Bu teknik ile fotoğraf arkeoloji çalışmalarda belgelemenin temelini oluşturdu.

Fotoğraf, kazı çalışmalarından geriye dönüşlerde orijinaline yakın önemli bir belgeleme aracıdır. Yanı sıra fotoğraf yayın amacı ile de kullanılır. Fotoğrafik belgeleme kazı biliminde zorunludur. Bir eser veya alan fotogrametrik olarak belgelenmişse, eser ve alan fotoğrafik verilerden yaralanarak onarım çalışmaları kolaylıkla yapılabilir. Fotoğrafın gücü toplumsal destek açısından da önemlidir. Bu çalışmalar sanatsal kaygılar taşımalıdır. Toplum desteği olmadığı zaman kazılara yeterli kaynak da aktarılmamaktadır. Bu tür fotoğraflar her nedense kazıyı yapan kişi veya kişilerce pek dikkate alınmaz. Oysa ülkemizde çoğu kazı bu tür fotoğrafik çalışmalar sonucu destek bulmuştur. En yakın örneği Zeugma kazılarıdır. Yıllarca destek bulamayan Zeugma kazı çalışmaları basından yer alınca, toplumun ilgisini çekmiş ve yıllarca görmezlikten gelinen, mütevazı yerel desteklerle Kazı biliminde, fotoğraf çekimlerinde nelere dikkat edebiliriz?

2Fotoğraf Makineleri:
Fotoğraf makinelerinin tüm türleri kullanılabilinir gibi gözükmesine rağmen, alan derinliğini artırmak hemen tüm fotoğraflarda en önemli faktör olmasından dolayı, alan derinliğini artırıcı tüm fotoğraf makineleri kullanılır. En çok tercih edilmesi gereken büyük boy fotoğraf makineleri pahalı ve hantal olmalarından dolayı pek kullanılmaz. Bunun dışında orta boy ve küçük boy fotoğraf makineleri daha fazla tercih edilir. Bu makineler içinde de daha çok küçük boy fotoğraf makineleri tercih edilir. Bunun nedeni, diğer boy fotoğraf makinelerine göre küçük ve hafif oluşları, kullanımı ve taşınması kolay olması, objektif, film ve aksesuarları diğer boy makinelere göre daha ucuzdur. Son yıllarda film teknolojisindeki gelişmeler ile küçük boy makinelerle de kaliteli fotoğraflar elde edilmeye başlanmıştır.

Panoramik Fotoğraf Makineleri; geniş kazı alanlarını ve dar alan çalışmalarında (mezar odası v.b.) fotoğraflamak için kullanılmalıdır.

Sualtı Fotoğraf Makineleri, sualtı kazı çalışmalarında kullanılmaktadır. Sualtı bilimsel çalışmalarda en önemli belgeleme aracı sualtı fotoğraflarıdır.

Sayısal makineler; tüm fotoğraf çalışmalarıyla birlikte, kazı bilimine büyük kolaylıklar sağladı. Analog makinelerde çekilen fotoğrafa ulaşmak zordu. Çekim ve banyo hataları çoğu kazı bilimciye zor anlar yaşatmıştır. Oysa sayısal fotoğraf makineleri, oluşacak çekim, film banyo, karanlık oda hatalarını ortadan kaldırdı. Aynı zamanda kazı başkanına zaman kazandırdı. Eğer bir yerleşim alanından uzakta kazı yaparsanız, filmin banyosu ve baskısı size epey zaman kayıp ettirmekteydi. Sayısal makinelerin analog makinelere göre üstünlükleri elbetteki kazı bilimi için de kurtarıcı olmuştur.

4Objektifler:

Objektiflerin tüm türleri kazı biliminde kullanılır. Bir kazı bilimcinin fotoğraf çantasında normal, geniş açı, dar açı, zoom ve makro objektifler olmalıdır. Hatta perspektif düzeltici objektif mimari çekimler için bulunmalıdır.

Diyafram:

Diyafram kullanımında alan derinliğini artıracak diyafram değerlerinin kullanılması gerekmektedir. Bu tür fotoğraflarda sanatsal bir kaygı yoksa gerekmedikçe açık diyafram değerleri kullanılmamalıdır. Kısık diyafram değerleri ışıklama (pozlama) zamanını artıracağı için fotoğraf makinesinin sehpa ile kullanılması önerilir.

Örtücü:

Örtücü kullanımında, hareketi saptamak kazı biliminde önemli değildir. Ancak kazı çalışmalarından yayın amaçlı kazı çalışmalarını belgelemek gerektiğinde önemli olabilir. Düşük örtücü değerlerinde net fotoğraflar için sehpa tercih edilmelidir.

Işık:

Işık kullanımında homojen ışık, kontrastı artırmamak için tercih edilmelidir. Yanal ışık detayları ortaya çıkarmak amacı ile kullanılır. Flaş, dolgu flaşı olarak kullanılmalıdır. Ama stüdyo çalışmalarında paraflaşlar ile güzel bir doküman çalışması yapılabilir. Işığın cisimler üzerindeki oyunu izlenmeli en uygun bakış açısında fotoğraf çekilmelidir

Film:

7Günışığı tipi filmler doğru renk dengesi elde etmek için kullanılır. Geçmiş yıllarda siyah beyaz filmler kullanılmış ise de çoğu kazı fotoğrafında renk önemlidir. Siyah beyaz, morötesi ve kızılötesi film bilimsel kayıtlarda ve belgelemelerde bazen kullanılabilir. Aslında her kazı bilimcinin bu tür filmlerin ne işe yaradığını, nerelerde kullanılabileceğini ayrıntıları ile bilmesi gerekmektedir. Örneğin, morötesi filmlerle, kireçle kaplanmış seramiklerin incelenmesinde, duvar kaplamalarının üstündeki kabuk, çömlekler üzerindeki eski onarımlar ve dekorasyonunda detayların ortaya çıkarılması, solgun yazı ve üst üste yazılmış yazıların ortaya çıkarılmasında kullanılır. Kızılötesi filmlerle, termal ışıma kayıt edilir, günışığı kullanmadan objelerin görüntüsünü kayıt etmek için, aynı şekilde görünen cisimler arasındaki farkı ortaya çıkarmak, atmosferdeki sisin etkisini yok etmek için kullanılır.

Hava fotoğrafı; aslında tüm kazı çalışmalarında kullanılmalıdır. Ama değişik nedenlerden dolayı çok az kullanılmaktadır. Hava fotoğrafı, kazı başlangıcı ve sonunda kazının ulaştığı boyutu belirlemede, genel plan çizimlerinde, kazı alanının çevresindeki yerleşim bölgeleri ile ilişkisini belirlemek, bir katmanı kaldırmadan belgelemek için ve hiçbir belgelemenin yapamayacağı farklı ve geniş bir görüş açısı sağlamasından dolayı önemlidir.

Kazı bilimde fotoğrafla birlikte bazı yardımcı öğeler kullanılır. Örneğin; boyutun belirlenmesi için ölçek kullanılır. Ölçek birebir yakın bilgi verir. Bazen ölçekle çekilen fotoğraflar üzerinden çalışma yapılır. Ölçekler büyük boy cisimlerde 1-2 m. Jalonlar veya miralar kullanılır. Küçük boy objelerde 5 – 25 cm. değişen 5’in katları olacak şekilde ölçek kullanılır. Para ve sikke gibi küçük cisimlerde 1 cm. bölümlerden oluşan ölçekler kullanılır. Bölümlerin belirgin olması için iki renkte olmalıdır. Renkli fotoğrafta kırmızı-beyaz, siyah beyaz fotoğrafta siyah-beyaz olmalıdır. Büyük kazı alanlarında birebir ölçek önemli değilse insan kullanılır. Çünkü yaşam öğesi fotoğrafa olan ilgiyi artıracaktır. Aynı zamanda beynimiz otomasyon olarak bir insan boyutu ile kazı alanın büyüklüğünü şekillendirecektir.

Tabela; kazı alanına nüfus cüzdanıdır. Kazı ile ilgili bilgiler, alanın adı, açma, tarih, tabaka ve birim numaralarını belgelemektir. Tabela fotoğrafın alt 1/3 bölgesinde olmalıdır.

Yön oku, her zaman kuzeyi gösterir. Kazı alanlarında kullanılır. Siyah beyaz fotoğrafta beyaz, renkli fotoğrafta kırmızı olmalıdır. Bu tür ölçekler kartondan veya plastikten yapılabilir.

Kazı bilimden fotoğrafla belgelemek diğer belgeleme şekillerinden daha önemlidir, çünkü eğer fotoğrafla belgelemeyi doğru yaparsanız, tüm araştırmacılar bu belgelere dayanarak boyutları, neyi belgelediğini, rengini ve yönü gibi bilgileriyle ilgili ayrıntıları öğrenebilir.

Kazı bilimci iyi bir bilim adamı olmakla birlikte, iyi bir fotoğrafçı da olmalıdır. Arkeoloji fotoğrafı sabır ve dikkat gerektirmektedir. Aynı zamanda teknik bilgi ve tecrübe gerektirmektedir. Sayısal fotoğraf ulaşmak kolay olmakla birlikte, kaliteli çekimler bilgi ve tecrübe ister. Artık ülkemizde de kazı çalışmalarında arkeoloji fotoğrafçılığı eğitimi almış uzman fotoğrafçılar çalışmalıdır.

Özelikle son zamanlarda müzelerimizde ortay çıkan çalıntı eserleri belgelemek açısından müze dokümanlarının uzman fotoğrafçılar tarafından fotoğrafla belgelenmesinin yararlarını uzun sürede ülke olarak daha iyi göreceğiz. Ülkemiz kazı bölgeleri açısından dünyada ön sıralarda bulunmaktadır, kaynak yetersizliği bu alanda da kendini göstermektedir. Arkeolojik alanların çokluğu ve koruyamayışın sonucu bilinçsiz yurttaşlarımız tarafından tahribatlar yapılmaktadır. Yapıların tahribattan önce ve sonra belgelenmesi belge açısından önemlidir. Fotoğrafın zorluğu kolay ulaşılabilmesinden kaynaklanmaktadır. Herkes fotoğraf çekebilir ama iyi fotoğraf bilgi, tecrübe ve yetenek ister.

YARARLANILAN KAYNAKLAR :

1.Fotoğrafın Kitabı, Cengiz Oğuz Gümrükçü, Mevsimsiz Yayınları, 2006

2.“Arkeolojik Araştırmalarda Kültürel Mirasın Belgelenmesi ve İzlenmesi Sürecinde ‘FOTOGRAMETRİ’nin Uygulama Alanları”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans tezi, Elif Kork, Muğla, 2006

3.A’dan Z’ye Fotoğraf, Özer Kanburoğlu, Say yayınları, 2004.

4.Arkeoloji Biliminde Fotoğraf Teknikleri”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aykan Özener, Çanakkale, 2006

5.“Arkeoloji’de Fotoğraf”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bekir Köşker, İstanbul, 2002

Gaziantep web tasarım